Historia kościoła

Bazylika św. Marcina w Pacanowie należy do najstarszych kościołów parafialnych w Polsce. Od ponad dziewięciu wieków trwa tu parafia, a od XVII wieku – kult Pana Jezusa Konającego, dla którego kościół stał się sanktuarium. W 2008 roku papież Benedykt XVI podniósł świątynię do godności bazyliki mniejszej.

Początki (XII–XIII wiek)

1110–1117 – biskup krakowski Maur konsekruje kościół pod wezwaniem św. Marcina. Fundatorem był miejscowy rycerz Siemian z rodu Niegodziców. Biskup uposażył kościół dziesięcinami z okolicznych wsi, a patron dał karczmę i dziesięcinę z ryb, cieląt, jagniąt, prosiąt i serów. Rocznicę poświęcenia obchodzono w pierwszą niedzielę po św. Bartłomieju (24–30 sierpnia).
Akt erekcji pacanowskiego kościoła uchodzi za najstarszy znany akt erekcyjny kościoła wiejskiego w Polsce. Oryginał się nie zachował – tekst znamy z odpisu biskupa Iwona Odrowąża.
15 sierpnia 1219 – biskup Iwo Odrowąż na prośbę dziedzica Pakosława odnawia akt erekcji i potwierdza nadania biskupa Maura.
1239 – przez Pacanów przejeżdża pięcioletnia św. Kinga, w drodze z Wojnicza do Sandomierza po zaręczynach z Bolesławem Wstydliwym.
1241 – najazd tatarski; kościół zostaje zniszczony.
1265 – Bolesław Wstydliwy nadaje Pacanowowi prawa miejskie (Pacanów był miastem do 1869 roku).

Średniowiecze i czasy królów (XIV–XVI wiek)

1326 – parafia należy do dekanatu książnickiego.
1333 – przy kościele działa przytułek dla ubogich, bezdomnych i sierot.
1502 – kolejny najazd Tatarów i zniszczenie kościoła; pod Pacanowem wojska polskie pod wodzą Jana Wapowskiego odnoszą zwycięstwo.
1583 i 1585 – w Pacanowie przebywa król Stefan Batory, a 1595 – król Zygmunt III Waza.
około 1600 – do nawy dobudowano wieżę-dzwonnicę; jej mury stoją do dziś.

Narodziny sanktuarium (XVII wiek)

1610 – wojewoda krakowski Mikołaj Zebrzydowski buduje kaplicę św. Anny; wkrótce ks. Bucki przy pomocy ojców bernardynów zakłada Arcybractwo św. Anny.
1615 – do kościoła trafia figura Pana Jezusa Konającego, przeniesiona z kaplicy przy przytułku. Zaczynają się nabożeństwa piątkowe – początek kultu, który trwa do dziś.
1622 – w Pacanowie chronią się przed zarazą siostry karmelitanki bose z Krakowa.
1633 – z inicjatywy ks. Sebastiana Żegolicza, proboszcza z Książnic, powstaje renesansowa kaplica Cudownego Pana Jezusa przy południowej ścianie kościoła; przeniesiono do niej figurę.
1634 – staje figura św. Barbary na wysokiej kolumnie (dziś przy ul. Biechowskiej).
1649 – najazd Kozaków Bohdana Chmielnickiego.
1657/1658 – w czasie „potopu” kościół podpalają Węgrzy z armii Rakoczego, sprzymierzeni ze Szwedami. Odbudowę podejmuje ks. Jacek Mokrski.
25 lipca 1679 – biskup Mikołaj Oborski konsekruje ołtarz główny ku czci św. Marcina.

XVIII i XIX wiek

1765 – z fundacji Parysów, dziedziców Pacanowa, powstaje 14 stacji Drogi Krzyżowej, erygowanej przez reformatów ze Stopnicy.
1783 – wizytacja biskupa Kozickiego; do parafii dołączono Słupiec i Kółko Żabieckie.
1800 – przed poranną Mszą zaczęto śpiewać Godzinki, a 1891 – Różaniec po rannej Mszy.
1850 – założono cmentarz parafialny; 1864 – wybudowano na nim kaplicę.
1866 – w Warszawie wykonano litografię Cudownego Krzyża; do 1890 roku rozdano pielgrzymom kilkanaście tysięcy obrazków.
1874 – ks. Wawrzyniec Nowakowski buduje plebanię; wcześniej (1870) wzniósł przytułek dla ubogich i sierot.
1880–1895 – odnowienie kościoła, nowa kruchta (1881), nowe ołtarze; 1895 – ponowna konsekracja kościoła i ołtarza przez biskupa Tomasza Teofila Kulińskiego oraz obraz św. Marii Magdaleny pod krzyżem na zasuwie zasłaniającej Cudowny Krzyż (Franciszek Nawalny).

Pożary i odbudowy (XX wiek)

20 września 1906 – pożar niszczy większą część kościoła. Kaplica Pana Jezusa ocalała. Odbudowę prowadzą ks. Badowski, a po nim ks. Adam Adamek, według planów Zasadzkiego ze Stopnicy; kończy się w 1935 roku.
1919 – powstaje dekanat pacanowski (zniesiony w 1958).
czerwiec 1936 – biskup Franciszek Sonik konsekruje odbudowany kościół, umieszcza relikwie męczenników Piusa i Lina i poświęca dzwon „Jan”.
1938 – do parafii przybywają siostry kanoniczki Ducha Świętego („duchaczki”), a w 1951 – siostry albertynki w Słupi.
1942 – w Auschwitz umiera ks. Wincenty Wojtaśkiewicz, pochodzący z Pacanowa.
17 sierpnia 1944 – w czasie walk frontowych kościół płonie po raz kolejny. Kaplica Pana Jezusa Konającego znów ocalała – do dziś widać nadpalone fragmenty ołtarza i ławek.
1945–1958 – ks. Adam Adamek odbudowuje kościół; od 1956 roku prace prowadzi ks. Feliks Skrobisz, późniejszy proboszcz: nowe dębowe drzwi, schody, latarnia na kopule kaplicy, wielki ołtarz według projektu inż. Józefa Jamroza.
1960–1969 – organy (1960), konsekracja ołtarza głównego i ołtarza św. Anny (1961), polichromia prezbiterium (od 1963), renowacja Cudownego Krucyfiksu, Droga Krzyżowa prof. Macieja Makarewicza na miedzianej blasze (1966), witraże (1968), dzwony „Maria” i „Marcin” (1969).

Czasy najnowsze

1982 – proboszczem zostaje ks. Lucjan Sito. Biskup Mieczysław Jaworski wprowadza Drogę Krzyżową w każdy piątek. Z części parafii powstaje parafia w Ratajach.
1985–1987 – z Pacanowa wyrusza peregrynacja Krzyża Świętego po diecezji kieleckiej; na jej rozpoczęcie telegram przysyła św. Jan Paweł II. Zakończenie w 1987 roku gromadzi czterech biskupów i ok. 10 tysięcy wiernych.
1992–1993 – ołtarz polowy i kaplica przedpogrzebowa, poświęcone przez biskupa Kazimierza Ryczana.
1998 – przy parafii zaczyna działać stacja Caritas.
2000 – kościół stacyjny Roku Jubileuszowego.
2001 – stacje Drogi Krzyżowej „Siedem słów z Krzyża” i figura Chrystusa Zmartwychwstałego przy ołtarzu polowym; odnowiony Dom Pielgrzyma.
2001 – wikariuszem zostaje ks. Rafał Nowiński.
2003–2009 – gruntowne prace remontowe wewnątrz kościoła i wokół niego.
2004 – odnowienie polichromii, renowacja figury Pana Jezusa Konającego i złocenie ołtarza kaplicy.
2005 – mechanizm uroczystego odsłaniania i zasłaniania figury Pana Jezusa.
19 sierpnia 2008 – Benedykt XVI podnosi kościół do godności bazyliki mniejszej.
2010 – na emeryturę odchodzi ks. prałat Lucjan Sito, wieloletni proboszcz (od 1982 roku), którego staraniem kościół otrzymał tytuł bazyliki mniejszej. Proboszczem i kustoszem sanktuarium zostaje ks. Leszek Domagała.
2023 – wikariuszem zostaje ks. Stanisław Kostucha.
2026 – proboszczem i kustoszem sanktuarium zostaje ks. Stanisław Picheta.

Podania

Według podania Wisłą płynęły trzy krucyfiksy: jeden zatrzymał się w Mogile pod Krakowem, drugi w Pacanowie, trzeci dotarł do Warszawy. Z czasów II wojny światowej przetrwały opowieści o pocisku, który trafił w kaplicę Pana Jezusa i nie wyrządził szkody, oraz o drugim, wmurowanym na pamiątkę w ścianę wieży.

Opracowano na podstawie kalendarium kościoła św. Marcina w Pacanowie, które sporządził Henryk Góra, oraz opracowania o. Bronisława Mariana Tarki „Sanktuarium Pana Jezusa Konającego w Pacanowie” (Pacanów 2000), opublikowanych na dawnej stronie sanktuarium.